X
تبلیغات
انجام پروژه های معماری و دانشجویی - ارمغانهای ایران به جهان معماری :« جناغ و کلیل »
خانه های ویلایی-پلان ویلایی-طراحی داخلی

در دل استان زرخیز خوزستان و نزدیک کشتزارهای نیشکر هفت تپه بازمانده های شهر باستانی  دورانتاش به نام چغازنبیل خود نمایی میکند این کوه دست ساز را که هنرمند مردمی با فرهنگ در هزاره دوم پیش از میلاد مسیح در میان دشت برافراشته است نه تنها در زمان خود بی همتا بوده بلکه پیش و پس از آن زمان هم کمتر نمونه ای همانند آن پدید آمده است .

اگرچه ساختمان این پرستشگاه خود ارزش آن را دارد که دفترهایی پیرامون شیوه معماری و آثار هنری ان پرداخته شود ولی در این گفتار بیشتر نظر ما به اثاری است که در زیر آن نهفته و از پرستشگاه کهن تری برجای مانده و سازندگان چغازنبیل با بهره گیری از خشتهای پخته و شالوده و پای بست ان پرستشگاه تازه را بر پای کرده اند .

ویران کردن پرستشگاه و کاربرد مصالح آن در بنای دیگری کاری آسان و سرسری نیست تا بتوان بی تامل از آن گذشت و بی شک این گمان را پیش می اورد که پرستشگاه زیر زمینی وابسته به کیش و آئینی بوده که مردم آن را رها کرده بودند یا پیروان آن تاب پایداری در برابر گروندگان به آئین نو را نداشتند که به ویرانی و نابودی آن تن داده اند . هرچه بیشتر در این باره بیاندیشیم به این نتیجه بیشتر نزدیک می شویم که ساختمان زیرین بسیار کهن تر از چغازنبیل بوده است و به این ترتیب تاریخ آن از هزاره دوم دورتر می شود . در بازمانده این پرستشگاه آثاری گوناگون از چفدها و پوششهای سر درگاه به چشم می خورد که تا امروز در معماری بومیمان پاییده و چند گونه از آنها گویی الگو و روبری است که معماان ایرانی در دورانهای مختلف پیش چشم داشته اند و چیزی که بیشتر جلب توجه می کند این است که هیچکدام از نمونه ها با آنچه در مصر و روم و سرزمینهای دیگر ( چه پیشتر و چه پس از آن ) به کار گرفته شده است مطابق نبوده و همه دارای منطق و شیوه ایست که معماران ایرانی با وسواس به کار گرفته و تا امروز در پیروی از آن کوشیده اند .

معماران ایرانی هرگز از نیم دایره و پاره های دایره برای پوشش سردرگاهها و طاقها و گنبدها کار نگرفته اند. وقتی پای سخن یکی از آنان بنشینیم می گویند :

« تخم مرغ را اگر راست نگهداری اگر شتر هم پای بر پای بگذارد نخواهد شکست » . این است که گنب ، گول ، و پالینه های کاریز را تخم مرغی می سازند چنانکه طاقها و گنبدها و چفدها را که همه روبری از تقاطع  تخم مرغ و تاب است و همه نام خود را از آنها گرفته اند مانند : مرغانه ، هلوچین ، بیز ، آهنگ ، خاگی و ناری و جز آن .

معمار ایرانی می گوید اگر طاق را دور تمام بزنیم ( نیم دایره یا هلالی ) در جایی که شکر گاهش می گوییم به بیرون می شکند و شانه اش شل می شود و بالای ان سریر می کند و این است که تویزه یا قالب قوس را در شکرگاه به درون می کشیم و شانه اش را بالا می بریم و در تیزه آن را خفت می اندازیم که سربر نکند و کلکن نشود .

این گفتار ساده که در زبان بنایی حتی برای تازه کاران و بردستان بسیار آشناست چکیده و گوهر منطق والای معماری ایرانی است که پس از قرنها مطالعه و پژوهش ، دانشمندان ریاضی به صحت آن پی برده اند و فرمولی برای آن ساخته اند که در یک عبارت ساده ریاضی خلاصه می شود .

اگرچه ممکن است توضیح این مطلب برای کسانی که که با کار معماری و اصول ساختمان طاق آشنایی ندارند ملال آور باشد ولی لازم است گفته شود که چکیده آن همان فرمول رانش و میانتار است که با رنج فراوان و به یاری محاسبات دقیق و دشوار به دست آمده است .

چفد پنج او هفت

معماران ایرانی به گونه ای  از قوسهای تیزه دار پنج او هفت می گویند .نگارنده سالهای سال گمان می کرد که گویا تناسبی در انحنای این قوس هست که با مقایسه اعداد 5 و 7 به دست می آید . برای به دست آوردن این تناسب و یافتن ان کوششها و جستجوهای بسیاری به کار رفت ( و در این راه دوستان و همکاران دانشمند و پژوهشگر نگارنده  نیز تلاش خستگی ناپذیری به کار برده اند ) و کار به آنجا کشید که چندین بار به گمان خود رابطه 5و 7 را یافته بودیم ولی باز می دیدیم که درست از کار در نمی اید . تا سال گذشته که با چندین تن از همکاران جوان و با ذوق خود برای بازدید بناهای تاریخی  و نحوه تعمیرات آنها به استانهای جنوبی مسافرت داشتیم . در این مسافرت از حسن اتفاق رفع اشتباه شد و دریافتیم که نه پنجی در کار است و نه هفتی بلکه این واژه از دو بخش پنج و اوهفت ساخته شده که نخستین به معنای حفره و درگاه و پنجره و دریچه و دومی پوشیدن و درنهفتن و خفت انداختن و بر وری هم به معنی پوشش سردرگاه یا انچه درگاه را می پوشاند است . با این ترتیب دیرنگی کاربرد این گونه پوشش مانند نامش ( که واژه فارسی بسیار کهن است ) تا اندازه ای روشن شد ولی دریغا که گاهی در نوشته ای می خوانیم که فلان درگاه قوس عربی دارد و گهگاه می شنویم که این نوع پوشش و معماری آن را تازیان به ایران آورده اند . از کجا ؟ این را نمی دانیم !

آقای دونالد ویلبر پژوهشگر معماری ایرانی در اثر پر ارج خود معماری اسلامی ایران در زمان ایلخانیان ( که خوشبختانه به فارسی هم ترجمه شده ) می نویسد که قوسهای تیزه دار را در عراق « عجمینی » یا « عجمانه »  می گویند ( حال نمی دانیم ایشان مفهوم عجمانه یا عجمینی را به خوبی دریافته  یا اینکه بر سبیل حکایت آن را در اثر خود آورده است ؟) شگفتا کسانی که خود را عرب می دانند زادگاه این عنصر معماری را می شناسند ولی بهتر است نگوییم که ما چه کرده ایم . در هر صورت چفدهای تیزه دار یا جناغی انواع گوناگون دارد که مهمتر از همه همین پنج او هفت و پس از آن چمانه یا دولنگه است که برای دهانه های بزرگ مناسب می باشد و همچنین شبدری یا شبدره که قوسی پرخیز است و معمولا در پوشش زیرین گنبد به کار می رود . جز اینها قوسهای سه بخش و شاخ بزی هم هست که مقاومت چندانی ندارد و بیشتر در تزئینات از آنها استفاده می شود . رسم قوسهای جناغی چه در چفد و چه در طاق تابع ضوابطی است که " پیمون "  نامیده می شود و استادان ایرانی رسم چفدها را به یاری چند میخ و یک گلوله ریسمان از پدران خود آموخته اند و تا کنون سینه به سینه شیوه اجرای درست آن را پاسداری کرده اند . برای پوشیدن درگاه یا دهانه ای نخست با گچ و نی قالبی می سازند که تویزه نام دارد و همچنین دنده های طاق را در پوشش طاق و تویزه با طاق و باریکه تویزه می گویند .

در آذربایجان و یزد اصطلاح بسیار کهن اوزیر ( به جای قالب ) هنوز در یادهاست و در اصفهان و خراسان "خووهو"  نیز به جای تویزه به کار می رود . در کاشان به تویزه ، " لنگه گچی " و در خوزستان ( شوشتر و دزفول ) باریکه می گویند . شادروان آندره گدار در کتاب خود ( هنر ایران ) با اصرار هرچه تمام تر خواسته است ثابت کند که شیوه معروف گوتیک هیچ ارتباطی با شیوه های معماری ایرانی ندارد و از آنها به هیچ روی تاثیر نپذیرفته ولی با یک جمله کوتاه می توان این مدعا را رد کرد :

جناغ ایرانی پنج او هفت یا چمانه یا شبدری به هر گونه که باشد منطبق بر اصول ریاضی است در صورتی که  اژیو گوتیک تنها تقلیدی صوری از هیئت کلی ان است و تصور شده که از پاره ای دایره جناغ به وجود امده است غافل از انکه ( به قول دوست دانشمندم آقای مهندس صانعی ) اصولا مکان هندسی برای پوشش شکل مناسب نیست . ظهور ناگهانی اژیو و قوس تیزه دار در معماری مغرب زمین گویا بر اثر گسترش روابط بازرگانی میان شرق و غرب باشد و نقش پارچه ها و فرشهای ایرانی در این میان قابل توجه می باشد .

برای اینکه ادامه جناغ سازی را در معماری ایرانی بررسی کنیم می توانیم بلافاصله پس از چغازنبیل چفدهای جناغی آثار مادی تپه نوشیجان ( میان همدان و ملایر ) را بنگریم که اگر دانش باستان شناسی زمان آن را تعیین نمی کرد ممکن بود تصور شود که آثاری از دوره ایلخانان یا تیموریان است چنانچه مشابه انها بی هیچ کم و کاستی در مدرسه شهاب الدین قاسم طراز ( از زمان فرزندان شاهرخ ) و بقعه و خانقاه میر شمس الدین محمد ( داماد خواجه رشید الدین فضل الله وزیر ) در یزد دیده شده می شود .

تعادل کامل در دو لنگه تویزه جناغی و اتکا متقابل آنها در تیزه و تمایل شکرگاه ( با محل شکاف خارجی ) به درون و یا از شانه ها چنان انحنای اینگونه چفد ها را منطقی کرده که پس از قرنها هنوز به همان شیوه نخست خود نمایی می کند و به اندازه ای کامل و استوار بوده که چیز بهتری جایگزین ان نشده است .

نمونه های کهن جناغی منحصر به زیرزمین چغازنبیل و دژ نوشیجان نیست . در دهانه سرریز بند درودزن در فارس ( که چون در محل سد فعلی بوده به جای دیگر منتقل شده ) در دخمه های پارتی کومیش دامغان و در کاخ سیستان و در کاخ تیسفون و بعدها هم در سراسر ایران زمین و هرجا که فرهنگ و هنر ایران پای نهاده به چشم می خورد .

نوعی دیگر از پوشش درگاه ( و گاهی هم طاق ) با خیز کم و افتاده است که به آن کلیل میگویند و در خارج آن را به نام قوس ایرانی می شناسند . این قوس از دو قسمت پاکار و کلاله تشکیل شده است . پاکار آن گیلویی و کلا له اش چپیله یا پاره قوسی کم خیز است که یک کلوک ( چهار یک آجر) از گیلویی بالا جسته و تیزه ندارد .

از این قوس که دارای رانش زیادی است در زیرزمین و همکف  و در جاهایی استفاده می شود که بر شانه های ان بار سنگینی فرود آید . در پوشش شبستانهای دو اشکوبه مساجد ، بیشتر از این قوس در پوششش همکف استفاده می شود و گاهی به صورت چهار بخش درمی آید و شاهکاری از ذوق سرشار ایرانی پدید می آورد ( مانند شبستان جامع نایین و جامع اردستان و جامع اصفهان ) .

از این قوس نیز در مغرب زمین تقلید شده و قوسی شبیه به آن ( ولی باز هم بی بهره از منطق ریاضی ) به نام دسته زنبیلی به وجود آمده است .

+ نوشته شده در  چهارشنبه 1387/07/24ساعت 21:19  توسط سید محمد امام | 
 
صفحه نخست
پروفایل مدیر وبلاگ
پست الکترونیک
آرشیو وبلاگ
عناوین مطالب وبلاگ
درباره وبلاگ
خنده را تعبیر به سر مستی مکن , آنکه میخندد غمش بی انتهاست.

پیوندهای روزانه
بزرگترین مرجع دانلود نقشه های معماری
آپلود عکس
مقاله,خبري,برنامه,هک
معمار
تخت سلیمان
برنامه های موبایل جاوا
معماری دانشگاه آزاد تبریز- حسن ستاری ساربانقلی
آلبوم محسن یگانه
آلبوم کامل سیاوش قمیشی
آلبوم کامل محسن چاوشی
ترانه mp3 (سنتی)
برنامه موبایل jar
فال
معرفی دانش معماری
آرشیو پیوندهای روزانه
نوشته های پیشین
هفته سوم دی 1392
هفته چهارم فروردین 1390
هفته دوم بهمن 1389
هفته سوم مهر 1389
هفته سوم شهریور 1389
هفته چهارم اسفند 1388
هفته سوم اسفند 1388
هفته دوم بهمن 1388
هفته دوم دی 1388
هفته اوّل دی 1388
هفته دوم آذر 1388
هفته چهارم آبان 1388
هفته سوم آبان 1388
هفته اوّل آبان 1388
هفته چهارم مهر 1388
هفته چهارم شهریور 1388
هفته دوم شهریور 1388
هفته اوّل شهریور 1388
هفته چهارم مرداد 1388
هفته اوّل مرداد 1388
هفته سوم خرداد 1388
هفته دوم بهمن 1387
هفته اوّل بهمن 1387
هفته چهارم دی 1387
هفته چهارم مهر 1387
هفته دوم مهر 1387
هفته دوم شهریور 1387
هفته سوم تیر 1387
هفته چهارم دی 1386
هفته چهارم آذر 1386
هفته اوّل آذر 1386
هفته چهارم آبان 1386
هفته دوم مهر 1386
هفته چهارم شهریور 1386
هفته سوم شهریور 1386
هفته اوّل شهریور 1386
آرشیو موضوعی
مدرن
پیوندها
انجام پروژه های معماری و دانشجویی
طراحی ایستگاه راه آهن شهری - زاحا حدید
نمونه کارهای شیت بندی
دلیل علمی ارتعاشات منار جنبان اصفهان
استانداردهای طراحی آمفی تئاتر
معبد آناهيتا
اصول معماری فضاهای اداری
طراحی شهر رودخانه ای
استفاده از عدد پی 3.14 در ساخت بنای تخت جمشید
ضوابط واستانداردهای ساختمان های مسکونی
طراحي مبلمان داخلي
مسجد ابن طولون ( قاهره )
آشنایی با اصول دکوراسیون داخلی در مطب دندان‌پزشکان
اصول طراحی کلینیک دندان پزشکی
آسیب شناسی و علل تخریب سازه های بتنی
اسکیس
نمونه راندوی پلان،پرسپکتیو داخلی و نما با تکنیک راندوی سریع
پلان یک خانه ویلایی
ضوابط و استانداردهاي كلي فضاها(طراحی معماری)
 تأثير اقليمهاي چهارگانه بر معماري مدارس (طراحی معماری)
ضوابط مربوط به تجهيزات مدرسه(طراحی معماری)
رنگ در مدارس(دبستان -راهنمایی-دبیرستان)-{طراحی معماری داخلی}
سیر تحول تاریخی مدارس
پلان خانه های ویلایی
طراحی داخلی interior design
پلان های خانه آبشار - Fallingwater Plans ....... تصاویر خانه آبشار-Fallingwater Photo
میادین شهری
خانه هايي ویلایی با طرح هاي فانتزي
حمام Grande Quadra
معماری داخلی
خانه ویلایی در ساحل آمریکا- ساخته شده از کانتینر
حمام های مدرن و جدید
آبشارهای خانگی
طراحی داخلی سنتی ایران
تصاویری از مدل های جدید صندلی و کاناپه
معماری FOLDING
چوب لباسی و روشنایی دیواری Alone
تاثیرات رنگ در طراحی
پلان یک خانه ویلایی
معرفی دانش معماری
دانلود مجله های معماری1
ملات ها
واژه نامه معماری
کار با ماژیک
چرخه رنگ
کار با تکنیک آبرنگ
وضعیت عمومی معماری باستانی چین
مـعـمـاری قـبـل از اسـلام
ماکو
دانلود مجله های معماری2
طراحی معماری ساختمانهای مقاوم**** مجله
مجله معماری ژوئن 2003
The Architectural Review **** مجله
یکصد خانه برتر معماری جهان **** مجله
پروژه های دانشجویی
تعریف معماری از نگاه معماران نامی جهان
شيشه هاي چند جداره
ماریو بوتا
لويی كان
تپه های سیلک کاشان
تاريخچه باغ فين
معماری مسجد از افتخارات هنر اسلامی است
نمایشگاه: Egon Eiermann _ در امتداد مدرنیسم
ابیانه پنجره ای رو به تاریخ
عکس هایی از روستای ابیانه
شناخت انواع قوسها و تاقها
عناصر معماری-دیوار(1)
ديجيتال و معماري
پارك معماري جين هوآ
عکاسی از ماکت 1
عکاسی از ماکت2
عکاسی از ماکت3
شهر سازی و ترافيک
فرم شهر
3D Design Suite دانلود
طراحي شهري چيست؟
۲۲۳ نکته اجرایی ساختمان
فرودگاه امام خمینی (IKIA)
نگرش رایت در طراحی ساختمان ها
فرانک لوید رایت
فوتوریسم ومعماری
فضا در عصر جدید
معماری ونقش عکس
معماری يونان
تاریخچه پیدایش ساختمان های غلافی شکل 2
ساختمان رقصان پراگ
تعریف پلان عمقی
تعریف متره
كليساي بزرگ ميلان، نشانه اوج معماري گوتيك
بیست تمرین برای تقویت دست در طراحی
نمونه مبلمان داخلی
گنبد سلطانیه
ارمغانهای ایران به جهان معماری :« جناغ و کلیل »
تحقیق در معماری گذشته ایران
زندگی نامه استاد پیرنیا(1301تا 1376) از زبان خود استاد
مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی از زبان استاد پیرنیا ( کتاب سبک شناسی- شیوه اصفهانی )
ساختمان رقصان پراگ
یک خانه زیبا ایرانی در لواسان
30 پلان و طرح معماری
مجموعه ای از پلان های ساختمانی(کد)
گرایش های معماری
سبک های معماری
تناسبات در معماری
رنگ در معماری
دیکشنری Babylon
هنر یونان (معماری)
راندو چیست؟
خانه های تاریخی استان کرمانشاه
خانه های تاریخی استان قزوین
خانه های پیش ساخته از کانتینر های باربری
خانه های ویلایی
معماری ارگانیک
خانه آبشار در فصول مختلف سال
انجام پروژه های معماری و دانشجویی
 

 RSS

POWERED BY
BLOGFA.COM